03.09.2014.

Promišljena upotreba kulturnog nasleđa u cilju razvoja kreativnih industrija: studija slučaja Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu

„Vojno-tehnički  zavod“ u Kragujevcu je objekat od izuzetog kulturno-istorijskog značaja koji je 2012. godine stavljen na Listu  prioritetnih intervencija u okviru  Ljubljanskog procesa 2: rehabilitacija našeg zajedničkog nasleđa koji sprovodi Savet Evrope/EU, a tokom 2014. proglašen za zaštićenu prostornu kulturno-istorijsku celinu.

Priredila Nevena Simović, istraživač Grupe za kreativnu ekonomiju

Industrijska  celina „Vojno-tehničkog zavoda“ predstavlja najstariju očuvanu celinu urbanog industrijskog pejzaža, jedinstvenu po svom pionirskom karakteru poduhvata (u istorijskom, sociološkom, graditeljskom i estetskom pogledu) u ovom delu Evrope. Celina „Vojno-tehničkog Zavoda“ zahvata veliki prostor i sastoji se od više desetina autentičnih građevina iz 19. i prve polovine 20. veka, kao i uređenih parkovskih prostora sa zelenilom, skulpturalnim i memorabijalijskim predmetima.

U okviru prostorne kulturno-istorijske celine Kompleksa Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu nalaze se pojedinačna graditeljska ostvarenja sa posebnim spomeničkim vrednostima kao što su: Stara topolivnica (sada muzej “Stara livnica”), Veliki dimnjak, Stara čaurnica, Mašinska/mehanička radionica, Upravna zgrada, Stan upravnika zavoda (sada poslovni objekat), Srpska kraljevska vojnozanatlijska škola (sada Druga tehnička škola), Internat vojnozanatlijske škole (sada Politehnička škola “VIŠ”), Artiljerijska radionica (sada Proizvodna hala), Stara energetika, Dečije obdanište (sada Centar za usluge), Stara ambulanta (sada Zgrada sindikata), Artiljerijska podoficirska škola, Oficirski stanovi (sada Stambena zgrada), Zastava bezbednost (sada Poslovni objekat), Radionice municije i puškarnice (sada Proizvodne hale), Karoserija – Radionica za izradu šrapnela (sada Kovačko bravarska radionica), Preseraj, Proizvodna hala R.A.P. (nekada autoradionica), Kajin magacin, Stara senara (sada Centralni magacin alata), Konjušnica (sada Magacin boja i lakova), Čaurnica i laboratorija za pešačku municiju i dr.

Građevine unutar ovog prostora proglašene su za spomenik kulture 1953. godine, a kategorisane kao dobra od velikog značaja 1979. godine. Shodno izuzetnoj vrednosti za lokalnu zajednicu i državu u celini, ali i pretnji od potpune devastacije, ova celina je tokom 2012. godine uvrštena u Listu prioritetnih intervencija u okviru Ljubljanskog procesa. Tokom 2014. godine, doneta je odluka da o utvrđivanju Kompleksa Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu za prostornu kulturno –istorijsku celinu (Sl. Glasnik 36/2014) čime su se stekli uslovi za rehabilitaciju ovog spomenika na principima integralnog tretiranja zaštićenog prostora.

Istorijat „Vojno-tehničkog zavoda“ u Kragujevcu

 Kragujevac, srce Šumadije, prestonica vaskrsle Srbije u prvoj polovini 19. veka, predstavljao je nekada privredni i kulturni centar celog regiona. Fomiranjem Topolivnice 1851.godine-kompleksa vojne industrije, nastupio je period intnzivnog razvoja Kragujevca i novovekovne Srbije. Blagonaklonošću cara Napoleona  trećeg i angažmanom majora francuske vojske Šarla Lubrija za prvog direktora fabrike,uspostavljene su čvrste veze Srbije sa modernim evropskim državama i priključenje tehnološkom napretku. Značajnim delovanjem Lubria, osnovana je 1854. godine Prva zanatlijska škola radi planske i sistematske pripreme kadrova neophodnih novoj vojnoj fabrici, kao i Radnička bolesnička kasa – preteča ustanova penzijskog osiguranja u Srbiji. U zamahu industrijalizacije ručni rad biva zamenjen mašinskim. Nabavkom mašina “Sigl” iz Beča 1863. godine, započeta je proizvodnja najmodernijih topova francuskog sistema “la Hitte” sa izolučenim cevima, a samo pet godina nakon Francuske. Usled potreba za adekvatnom pogonskom sirovinom u procesima industrijalocesizacije, Topolivnica je od početka svog rada davala najznačajniji podsticaj istraživanju nalazišta uglja, i pronalasku nalazišta uglja kod Senja (Senjski Rudnik). Podizanje vojnog postrojenja uslovilo je doseljavanje velikog broja radnika i porast broja stanovnika,naglu urbanizaciju i prvi regulacioni plan, kao i prvu električnu centralu 1886. godine. Industrijalizacija, kapitalistička privreda i novi društveni odnosi,ali i diferenciranje specijalizovanih zanimanja definisaće urbani milje Kragujevca.

Kompleks namenskih, administrativnih i rezidencijalnih zgrada,formiran je u drugoj polovini 19. i prvim decenijama 20.veka, sa vizuelno jasno sagledivom evolucijom arhitektonske ideje. Industrijalizacija, kapitalistička privreda i novi društveni odnosi, ali i diferenciranje specijalizovanih zanimanja utiču na ubrzani razvoj Kragujevca. Zavod postaje inovativni centar industrijske i tehničke kulture. Zahvaljujući inovacijama generala Koste Koke Milovanovića, kragujevačka fabrika stekla je veliku slavu proizvodnjom pušaka “kokinka”. Todor Toša Selesković, inženjer i profesor na Tehničkom fakultetu Velike škole u Beogradu, prvi urednik “Srpskog tehničkog lista” zaslužan je za instaliranje prve električne centrale u Srbiji (stara Čaurnica). U Vojno-tehničkom zavodu je 1898. godine osvojena i proizvodnja prve ručne bombe sistema “Kragujevac”) koja je imala je široku primenu tokom balkanskih ratova. Za vreme Balkanskih i do oktobra 1915. godine, najvažnije tehničke inovacije sa visokim borbenim učinkom su prva avionska bomba i prva podvodna mina.

Nova Upaljačnica velikog kapaciteta završena je 1933. godine, zatim i Alatnica, Stolarnica, kao i Radionica za opravku motornih vozila čime je nastavljen kontinuitet ove grane industrije u Srbiji, započet ranije. U ovoj radionici je do početka Drugog svetskog rata izvršena montaža 500, od planiranih 1000 kamiona marke “Ševrolet”. Započelo se sa investiranjem u izgradnju i čitavih radničkih naselja, u vreme najveće svetske ekonomske recesije. Najznačajniji poduhvat u ovoj sferi bila je izgradnja naselja “Stara Radnička kolonija” koje predstavlja atipičan i originalan urbanističko-arhitektonski koncept, a deceniju kasnije i “Nove radničke kolonije”. Neposredno pred Drugi svetski rat, shodno blizini ratne opasnosti, postignuta su dva značajna uspeha – puštanje u redovnu proizvodnju Valjaonice 1938. godine i početak serijske proizvodnje puškomitraljeza “Zbrojovka” po čehoslovačkoj licenci 1940. godine.

 Kao najveći objekat vojne industrije u Jugoslaviji između dva svetska rata, Vojnotehnički zavod je prilikom okupacije Kragujevca 1941. godine bio neznatno oštećen,  pa se nakon završetka rata prvo  pristupilo opravci zaprežnih i motornih vozila, artiljerijskih oruđa i sanaciji uništenih objekata i postrojenja. Naziv fabrike je promenjen 1944. godine u “Vojnotehnički zavod 21. oktobar”, a 1947. godine u “Preduzeće Crvena Zastava”. Kragujevački vojno-industrijski kompleks radi od 1962. godine pod imenom “Zavodi Crvena Zastava”.

U decenijama nakon Drugog svetskog rata „Vojno-tehnički zavod“ važio je za „Zabranjeni grad“, sa strogom kontrolom,a sa druge strane u neposrednoj blizini strogog gradskog jezgra.Nakon što je Grad Kragujevac  2006. godine otkupio deo prostora  i građevine, ovaj kompleks je konačno postao dostupan i široj javnosti.

Rehabilitacijom industrijskog nasleđa ka novim perspektivana razvoja kreativnih industrija

Tokom 2011. godine pokrenuta je inicijativa od strane Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac, za zaštitu jednog dela celine industrijskog  nasleđa, kao i proces prenamene  određenih objekata  u smislu samoodrživog razvoja, a na inicijativu Univerziteta u Kragujevcu.Tom prilikom formiran je tim,sastavljen od predstavnika ove dve institucije, kao i predstavnika Grada Kragujevca,u cilju izrade nacrta projekta „Rehabilitacije i prenamene „Vojno-tehničkog Zavoda“,prostora industrijskog nasleđa u Univerzitetski centar, muzejske celine, kulturno-turističku atrakciju,ali i smeštaj određenog broja javnih i kulturnih institucija. Zavod za zaštitu spomenika kulture Kragujevac  je u  dosadašnjem periodu najviše bio uključen  u aktivnosti koje su se ticale istraživanja, zaštite i prezentacije ovog kulturnog nasleđa, i pronalaženja sredstava neophodnih za kontinuirano održavanje objekta.

>Radi kvalitetnijeg sprovoćenja projekta Rehabilitacije i prenamene „Vojno-tehničkog zavoda“formiran je tim sastavljen od svih zainteresovanih institucija kojim koordinira predstavnik Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac.

Sveopšti interes Grada Kragujevca,Univerziteta u  Kragujevcu i Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac, jeste da se ovaj prostor sa svojim građevinama od kulturno-istorijskog značaja zaštiti od daljeg propadanja  i stavi u funkciju novih, ranije navedenih sadržaja. Na ovaj način rešava se više aktuelnih problema, ali uz preciznu organizacionu strukturu i podelu nadležnosti.

Objekti kulturno-istorijskog i spomeničkog značaja bili bi restaurisani i zaštićeni od daljeg propadanja,a a pratio bi se i njihov proces integrisanja u javni život. Adekvatno prezentovanje internacionalnoj i domaćoj javnosti bile bi osnovne obaveze Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac. Obezbedile bi se prostorije neophodne za funkcionisanje Filološko-umetničkog fakulteta u Kragujevcu unutar prostora „Mašinske radionice“, kao i enterijera „Stare čaurnice“ za smeštaj dekanata i fakultetske galerije. Na ovaj način bi Univerzitet u Kragujevcu i Ministarstvo obrazovanja preuzeli na sebe obavezu adekvatnog reintegrisanja objekata  u budućnosti.

Obezbedile bi se i prostorije za smeštaj i moderno funkcionisanje bogatih fondova Narodne biblioteke, zatim  Kulturno informativnog centra, a što je od suštinskog interesa za Grad Kragujevac, koji bi na ovaj način preuzeo brigu o objektima u kojima bi bile smeštene navedene institucije. Pre svega, Upravne zgrade Zavoda, ali i manjih objekata koji bi mogli biti readaptirani za pomenute potrebe.

Osavremenjivanjem rada Stare livnice i njegovim aktivnim uključenjem u javni život kroz atraktivne postavke, kao i interakcijom sa studentima i profesorima FILUM-a (npr.praktične radionice i izložbe na otvorenom),prostor VTZ-a postaće  fokusna tačka kulturnog  i turističkog života grada,a kao vlasnik zgrade Muzeja stare livnice, Zastava oružje AD imala bi brojne benefite, ali i obavezu održavanja zgrade.

U proces  revidiranja strategije turizma (2011), predviđeno je da Kragujevac  bude regionalni kulturno-istorijski  i privredni centar, što će doprineti povećanom interesovanju turista za posetu Kragujevcu, a uključivanje VTZ-a u turističku ponudu grada doprinosi se obogaćivanju turističke ponude, mogućnosti za zapošljavanje lokalnog stanovništva, a time i veći priliv prihoda od turizma na gradskom nivou. Strateški plan lokalnog ekonomskog razvoja Grada Kragujevca, kao i ostala akta, predvidela su poboljšanje njegovog identiteta kao mesta povoljne poslovne klime pogodnog za investiranje, a naročito promovisanje kroz atraktivne filmske lokacije (već je ostvarena jedna takva investicija snimanjem tv serije „Titanik-krv i čelik“ u kojoj je za 12 nedelja snimanja u Kragujevcu uloženo 4 miliona evra, dok su obrađeni podaci uvršteni u bazu filmskih lokacija).

S obzirom na činjenicu  da je Vojna fabrika u Kragujevcu, istovremeno i začetnik automobilske industrije u ovom delu Evrope (na osnovu Versajskog ugovora 1919. godine, saznaje se da je u sklopu fabrike i pre Prvog svetskog rata postojala radionica za izradu i popravku automobila; između dva svetka rata kamioni marke Ševrolet; nakon Drugog svetskog rata Fiat), postoji snažan interes javnosti za formiranjem Muzeja automobilizma upravo na ovom prostoru.

Ostale mogućnosti odnose se na oživljavanje i razvoj starih zanata-referentnih matičnoj funkciji prostora. Ovde se, pre svega,misli na graverske i puškarske zanate.Fabrika Zastava oružje zapošljava trenutno najveštije gravere i puškare, a veliki je broj onih koji su penzionisani, a voljni da prenesu svoje znanje mlađim naraštajima. Oni bi ovde mogli držati praktične radionice potencijalnim posetiocima i turistima,ali i sve brojnijoj lovačkoj klijenteli pružiti mogućnost izrade unikatnih predmeta (npr.pušaka  koje održavaju diretnu vezu sa prošlošću). Mnogi drugi umetnički i stari zanati bi pratili ovu delatnost, kao što su: sarački, optičarski, kovački i drugi koji su godinama bili zastupljeni u ovom delu Srbije.

Shodno izuzetnom značaju, koji  „Vojno-tehnički zavod“ poseduje, u cilju što adekvatnije reintegracije u tokove javnog života,planirane su buduće aktivnosti. Pre svega, za ovaj projekat planirana je izrada biznis plana sa svim neophodnim parametrima i pokazateljima,kao i detaljnim prikazom povraćaja investiranih sredstava na rok od 5-10 godina. Takođe, planirana je izrada Menadžment plana, neophodnog radi efikasnijeg upravljanja ovim lokalitetom i objektima.

Ova industrijska celina sa neprocenjivim graditeljskim objektima, otvara brojne mogućnosti za buduće prenamene-shodno nacrtu projekta Rehabilitacije i prenamene „Vojno-tehničkog zavoda“u Univerzitetski centar,muzejske celine,kulturno-turističku atrakciju,ali i smeštaj pojedinih  institucija kulture.Na ovaj način bili bi  postignuti višestruko pozitivni efekti, a pre svega očuvanje vrednog industrijskog nsleđa, kao dela svetske kulturne baštine,i kao potencijal  za ekonomski i turistički razvoj  na lokalnom nivou.

Uputstvo za citiranje: Simović, N. priređivač (2014) Promišljena upotreba kulturnog nasleđa u cilju razvoja kreativnih industrija: studija slučaja Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu, Beograd: Grupa za kreativnu ekonomiju.

Napomena: Studija slučaja nastala je na osnovu  materijala iz Odluke o utvrđivanju Kompleksa Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu za prostornu kulturno-istorijsku celinu (Službeni glansik RS, 36/2014) i Studije izvodljivosti za rehabilitaciju Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu (Ljubljanski proces 2: Rehabilitacija našeg zajedničkog nasleđa, 2014) autora Đorđeta Milovanovića, Zavod za zaštitu spomenika kulture Kragujevac. Autor fotografija: Predrag Cile Mihailović, vlasništvo fotografija: Zavod za zaštitu spomenika kulture Kragujevac.  Zahvaljujemo se Zavodu za zaštitu spomenika kulture Kragujevac na sagalasnosti za materijala i dozvole za objavljivanje fotografija.